Duurzaamheid in het laboratorium en de keten van onderzoeksmaterialen

Laboratoria verbruiken per vierkante meter vaak een veelvoud van de energie van een kantoor, door zuurkasten, vriezers en apparatuur die dag en nacht draait. Daarbij komen chemisch afval en verpakkingen. Duurzaamheid in het laboratorium is daarom een thema dat steeds meer onderzoeksinstellingen serieus nemen, ook in de keten van onderzoeksmaterialen. Dit artikel bespreekt de factoren die het verschil maken, met de meest bepalende als laatste.

Verpakking en transport van materialen

Elke levering aan een lab brengt verpakkingsmateriaal met zich mee: dozen, koelelementen, piepschuim en kunststof. Bij temperatuurgevoelige producten is die verpakking noodzakelijk, maar de hoeveelheid en het soort materiaal verschillen sterk per leverancier.

Het bundelen van bestellingen beperkt het aantal zendingen en daarmee de transportemissies. Eén zending voor een complete proefreeks belast het milieu minder dan een reeks losse leveringen: Bestel bij Trusted Peptides, een Nederlandse aanbieder met voorraad binnen de EU, wat de transportafstand voor Europese onderzoeksgroepen beperkt.

Steeds meer leveranciers bieden herbruikbare koelboxen of retoursystemen voor isolatiemateriaal aan. Een lab kan bij de keuze van een leverancier meewegen of zulke opties beschikbaar zijn en of verpakkingen volgens de lokale regels gescheiden kunnen worden ingezameld.

Energieverbruik van opslag

Vriezers en koelapparatuur

Vriezers voor min tachtig graden behoren tot de grootste energieverbruikers in een lab. Het verhogen van de insteltemperatuur naar min zeventig graden wordt in duurzaamheidsprogramma’s vaak genoemd als maatregel die energie bespaart, mits de opgeslagen materialen dat toelaten.

Slim voorraadbeheer

Een overzichtelijke vriezerinhoud voorkomt dat deuren lang openstaan en dat vergeten monsters onnodig ruimte innemen. Regelmatig opschonen en een digitale voorraadlijst helpen om met minder vriescapaciteit toe te kunnen. Gevriesdroogde peptiden kunnen vaak bij min twintig graden worden bewaard, wat energie bespaart ten opzichte van diepvriesopslag.

Ook zuurkasten verdienen aandacht. Een zuurkast met open schuif verbruikt veel energie voor ventilatie. Campagnes om schuiven te sluiten wanneer de kast niet wordt gebruikt, hebben bij verschillende universiteiten tot aanzienlijke besparingen geleid.

Chemisch afval en oplosmiddelen

Peptidesynthese staat bekend als een proces met relatief veel afval per gram product. Bij vastefasesynthese worden grote hoeveelheden oplosmiddelen gebruikt om de hars tussen de stappen te spoelen. Traditioneel was dat vooral dimethylformamide, kortweg DMF.

DMF is in de EU geclassificeerd als schadelijk voor de voortplanting, en sinds december 2023 geldt onder REACH een beperking op het gebruik ervan. Dat heeft de zoektocht naar groenere alternatieven in de peptidechemie versneld. Onderzoekers en fabrikanten testen verschillende minder schadelijke oplosmiddelen en mengsels.

Voor een lab dat peptiden inkoopt in plaats van zelf maakt, ligt deze factor grotendeels bij de producent. Toch kan een inkoper vragen naar het duurzaamheidsbeleid van zijn leveranciers. Die vraag stimuleert de markt om te investeren in schonere productiemethoden.

Certificering van duurzame labpraktijken

Programma’s voor laboratoria

Er bestaan specifieke programma’s om duurzaamheid in laboratoria te meten en te verbeteren, zoals de certificering van My Green Lab en het Laboratory Efficiency Assessment Framework, ontwikkeld aan University College London. Ook Nederlandse instellingen gebruiken zulke kaders om stappen te zetten.

Gedrag als sleutel

Deze programma’s laten zien dat gedrag een grote rol speelt. Apparatuur uitzetten wanneer die niet in gebruik is, materialen delen tussen onderzoeksgroepen en zorgvuldig plannen om verspilling te voorkomen, leveren samen een merkbare besparing op zonder dat de kwaliteit van het onderzoek eronder lijdt.

Certificering helpt ook bij het zichtbaar maken van vooruitgang. Een lab dat zijn energieverbruik en afvalstromen meet, kan gerichter verbeteren en de resultaten delen met collega’s en financiers die steeds vaker naar duurzaamheid vragen.

Kwaliteit voorkomt de grootste verspilling

De meest bepalende factor voor duurzaamheid in het lab is misschien verrassend: kwaliteit. Een experiment dat moet worden herhaald omdat het materiaal niet aan de verwachting voldeed, verdubbelt het verbruik van energie, reagentia, plastic en werktijd. Geen enkele besparingsmaatregel weegt daartegen op.

Goed gedocumenteerd materiaal met een certificaat van analyse verkleint dat risico. Wie vooraf weet hoe zuiver een peptide is, kan zijn experiment zo opzetten dat het in één keer bruikbare resultaten oplevert. Ook correcte opslag draagt bij, omdat afgebroken materiaal anders ongebruikt wordt weggegooid.

Research peptides zijn daarbij uitsluitend bedoeld voor laboratoriumonderzoek. Restanten worden afgevoerd via de gebruikelijke route voor chemisch afval van het lab, nooit via de gootsteen of het restafval, zodat de keten van onderzoeksmaterialen ook aan het eind verantwoord wordt afgesloten.